Kızık köyü ve kutsal balıkları

Orda bir köy var uzakta,

O köy bizim köyümüzdür.

Gitmesekte görmesekte,

O köy bizim köyümüzdür.

Diyen ÅŸair,Türkiye’nin ücra bir köÅŸesinde olduÄŸu gibi,zümrüt yeÅŸili ile bezenmiÅŸ      binlerce köylerimizden biri olan,Kızık köyünü de iÅŸaret etmektedir.

Kızık köyü sırtını YokuÅŸyatağı ve Kızlarsivrisi isimli az meyilli tepelere yaslamış,

önünde verimli ovası ile ışıl ışıl akan Ulu deresi bulunmaktadır.Ovasında kayısı,

elma,dut,kavak,söÄŸüt,iÄŸde ve çimenleriyle güzel bir mesire yeri olduÄŸu gibi,kut-

sal balıkları nedeniyle de yerli ve yabancıların uğrak yeridir.

Seksenlik yaÅŸlısından gencine kadar,yüzlerinden gülümseme eksik olmayan köy

halkı son derece vatansever,gelenek ve göreneklerine baÄŸlı,sevecen ve misafir-

perverdir.Muhtarından Abbas emmisine,Hıdır öÄŸretmeninden  ÅŸairine,Kamberin-

den gencine kadar misafirlerine meşhur Arguvan balını,lokmasını,ayranını ve

mevsimin meyvelerini ikram etmekte adeta yarış halindeydiler.

Malatya ili,Arguvan ilçesine baÄŸlı olan Kızık köyü çok eski bir tarihçeye sahiptir.

Yaptığımız araÅŸtırmalar neticisinde köy hakkında yazılı bir dökümana rastlanılma-

mıştır.Ancak,folkloruna,gelenek ve göreneklerine baÄŸlı olan köy halkının yaÅŸlılar-

dan edindiÄŸimiz bilgilere göre,olagelen menkıbeleri ve kutsal balıkların sistematik

özellikleri verilmeÄŸe çalışılacaktır.

Bu araÅŸtırma Mayıs 1995 döneminde gerçekleÅŸtirilmiÅŸtir.

           2.KÖYÜN TARÄ°HÇESÄ° VE KONUMU

Emekli öÄŸretmen Hıdır KarakuÅŸ’un verdiÄŸi bilgilere göre köyün tarihçesi çok

eskilere dayanmaktadır.Ä°lk defa Horasandan gelen ve Lölen kabilesinden olan

Mehmet AÄŸa adında bir zatın,Hac’ca giderken keÅŸfettiÄŸi ve dönüÅŸünde gelip yurt

tuttuÄŸu yerdir.Bu nedenle buraya ilk gelenlere Lölük UÅŸağı denilmiÅŸtir.Daha

sonra söz konusu yerleÅŸim birimine sırasıyla Mullan UÅŸağı,Hasan UÅŸağı,Ä°smail

UÅŸağı  ve Emirze OÄŸulları gelip yerleÅŸmiÅŸlerdir.Köye ilk gelip yerleÅŸen Lölük

kabilesinin mensupları çabuk sinirlenen ve çevrede öyle tanınan insanlar olma-

larından dolayı,köye Kızık adı verilmiÅŸtir.GeçmiÅŸte ormancılık ve hayvancılıkla

uÄŸraÅŸan köyün insanları,günümüzde çiftçilik ve hayvancılıkla uÄŸraÅŸmaktadırlar.

1964 yılında 75 hane ve 465 nüfuslu olan köy,1995 yılında nüfus 200 civarın-

dır.”Nüfus neden azalmıştır?”sorumuza;köyde 1939 yılından 1958 yılına kadar

eÄŸitmenli okulun bulunduÄŸunu,1959 yılında ise 5 sınıflı bir okulun açıldığını,

okur-yazar oranının yüksek olduÄŸunu,dolayısıyla devlet memuru olmak isteÄŸi

ile birlikte,iÅŸ kurmak amacıyla büyük kentlere göç olduÄŸu cevabı alınmıştır.

Köy arazisinin müsait olduÄŸu,günümüz teknolojisini köylünün kullanmakta

olduÄŸunu,baÅŸta kayısı,buÄŸday ve arpa olmak üzere yüksek oranda mahsül

aldıklarınıda ifade etmiÅŸlerdir.Bunun yanında küçük ve büyük baÅŸ hayvancılık

ve arıcılık baÅŸarılı bir ÅŸekilde yapılmaya çalışılmaktadır.

   Malatya il merkezine 70 km.Arguvan ilçe merkezine 10 km.olan Kızık köyü;

kuzeyinde Güngören,doÄŸusunda Yeniköy,Karahöyük ve Kuyudere,güneyinde

Eymir ve Akören,kuzeybatısında ise Kuruttaşı köyleri ile çevrilidir.Kuzeyinde

bulunan hafif tepeliklere yaslanmıştoplu köy tipindedir.2 km. mesafe ile do-

ÄŸusundan geçen Ulu dereye ilaveten irili ufaklı bir çok su kaynağı yerleÅŸim

alanında bulunmaktadır.Ulaşım hem Malatya merkezden ve hem de Argu-

van’da kolayca yapılabilmektedir.Yolları asfalt olup birçok yerleÅŸim birimi

ile baÄŸlantılıdır.Bitki örtüsü zengin olup,tepeliklerde meÅŸelik ve çalılar ha-

kimdir.Tipik karasal iklime sahip olan köyde yazlar kurak ve sıcak,kışlar

soÄŸuk ve kar yağışlı,yaÄŸmurlar genellikle ilk ve sonbaharda düÅŸmektedir.

Gelenek,görenek ve folkloruna sonderece baÄŸlı olan köy halkı,çoÄŸunlukla

birbiriyle akrabadır.NeÅŸede ve tasada birlikte olan köylüler,düÄŸünlerini

birarada kutlarken,insan gücü gerektiren iÅŸlerde imece usulünü tatbik

etmektedirler.Zenginleri gerektiğinde fakirlerine yardım edebilmektedir.

EÄŸlencelerinin başında özellikle kış gecelerinde ev gezmeleri yanında,

düÄŸünlerinde Halay,Üçayak,EÄŸin Halayı,Kol Oyunu,Simsimi,Lortgey,

TemiraÄŸa,Tekayak,Tamzora,Geçikey ve Tura gibi oyunlar gelmektedir.

Ayrıca,gelini ata bindirip köyün etrafında dolaÅŸtırdıktan sonra damat evi-

ne getirme adetleri mevcuttur.

             3.KUTSAL BALIKLAR

  Bulaşık yıkayan balıklar olarak da anılan söz konusu balıkların tarihi,köyün

tarihinden de eskidir.Haklarında yazılı dökümana rastlayamadığımız balıkların

tarihçesini yine her ikiside seksenlik olan Hıdır KarakuÅŸ ve Abbas ÜstündaÄŸ’dan

edindiÄŸimiz bilgileri vermeÄŸe çalışacağız.

  Köyün ilk kurucusu olan Hacı Mehmet AÄŸa,evini balıklı pınarın yanına kurmuÅŸ.

Balıkların varlığı o günden bugüne deÄŸin bilinmektedir.Köy halkı da günlük su

ihtiyaçlarını söz konusu kaynaktan karşılamaktadır.

   Balıklar hususunda köylülerin bizlere aktarmış oldukları bir kaç öykü ÅŸöyledir:

   Günümüzde takriben 50-55 yıl önce,zamanın köy muhtarı olan Hüseyin Sarı

“ köyün içme suyundan balık kokusu geliyor,misafirlerimiz bu suyu içemiyor “

diye,pınarı balıklardan temizlemiÅŸ.Olaydan kısa bir zaman sonra,önce kendisi

daha sonra tüm aile bireyleri ölmüÅŸ.O evrede tüm köy halkında da kanlı ishal

ve kusmalar uzun süre devam etmiÅŸ.Köylünün hastalıklardan çektikleri ızdırıplar,

pınarda tekrar balıkların görülmeye baÅŸlamasıyla son bulmuÅŸ.Köylüler bu olayları

balıkların öldürülmeleri ile baÄŸdaÅŸtırmıştır.Yine,o tarihlere yakın bir zamanda,

köyden geçip gitmekte olan iki jandarma eri,köylünün tüm ısrarlarına aldırmaya-

rak birkaç balığı öldürüp beraberliÄŸinde götürmüÅŸler ve kısa bir süre sonra on-

ların da öldükleri duyumları alınmıştır.

  Kutsal balıklarla ilgili yaygın bir inanış da,Müslümanların  başına bir felaket

geldiÄŸinde,balıkların ortadan kayboldukları,tekrar görüldüklerinde  yaralı bere-

li oluÅŸlarıdır.Bu inanış Halil’ün Rahman gölündeki (Urfa),Somuncu Baba havu-

zundaki  (Darende),Pamukçu köyündeki (Zile),Bergama ‘daki Gazi balıkları ve Kığı’daki balıklı çeÅŸmede olduÄŸu gibi anlatılmaktadır

  Kızık köyündeki kutsal balıklar önceleri pınarın oluÅŸturduÄŸu tabii bir gölette barı-

nırken ;1950 yılında zamanın Malatya Valisi Ahmet TekeloÄŸlu aracılığı ile bir çeÅŸme

ve onun yanı başında da balıkların barınabilmesi için bir havuz yaptırmıştır.Daha

sonra 1993 yılında Malatya valisi Saffet Arıkan Bedük ve DSÄ° Åžube Müdürü HurÅŸit

KuÅŸçu,köyün aÅŸağı kesiminde daha geniÅŸ bir arazide,etrafı güzel bir peyzajla

dizayn edilmiÅŸ park içersinde ek havuzlar yaptırarak bir kısım balığı buraya naklet-

tirmiÅŸlerdir.

  1993 Malatya Valisi Saffet Arıkan bedük tarafından yaptırılan park ve havuzlar.

             4.KUTSAL BALIKLARIN SÄ°STEMATÄ°K ÖZELLÄ°KLERÄ°

   Havuzlardan elde ettiÄŸimiz örneklere göre,2 familyaya ait 2 tür ve 2 alt tür bulun-

muÅŸtur.Sistematik ,Kuru,esas alınarak çıkartırılmıştır.

  Phylum:Chordata

  Subphylum:Vertebrata

  Kladus:Gnathostomata

  Superclessis:Pisces

  Classis:Oseichthyes

  Subclassis:Actinopterygii

  Superordo:Teleostei

  Ordo:Cypriniformes

  Subordo:Cyprinoidei

  Familia:Cyprinidae

  Familia:Cobotidae

  4.1.Familia:CYPRÄ°NÄ°DAE

  4.1.1.Leuciscus cephalus orientalis(Nordmann,1840)

  Sinonimleri:Squalius turcicus Filippi,Tip yeri:Abhazya

  Ä°ncelenen örneklere göre özellikleri;D-ΙΙ-ΙΙΙ 8,A=ΙΙΙ 8(7),L,lat=38-45 olarak

bulunmuÅŸtur.Standart boy maksimum vücut yüksekliÄŸinin 3,6-4,1 baÅŸ uzunlu-

ÄŸunun 3,5-3,8 baÅŸ yüksekliÄŸinin ise 5,5-7,0 katıdır.BaÅŸ uzunluÄŸu göz çapının

5,2-6,5 katıdır.Ağız terminal konumlu ve bıyık taşımaz.Farinks dişleri 2.5-5.2

ÅŸeklinde dizilmiÅŸtir.Pullar çok iri olup,serbest ucun arkasında küçük siyah nok-

talar bulunmaktadır.Dorsal yüzgeçin serbest kenarı düz,diÄŸer yüzgeçlerin ise

dışbükeydir.Renk,dorsalde koyu gri,ventralde ise parlak beyazdır.

 CoÄŸrafik yayılışı;Kafkasya,Karadeniz ve Hazar Denizi havzaları ile tüm Türkiye

tatlısuları.

 4.1.2.Chalcalburnus mossulensis (heckel,1843)

 Sinonimleri:Alburnus mossulensis Heckel,1844.

 Tip yeri:Dicle Nehri

 Ä°ncelenen örneklere ;D=ΙΙΙ 8,A-ΙΙΙ 11-12,L.lat=74-85.Standart boy maksimum

vücut yüksekliÄŸinin 3,8-5,5 baÅŸ yüksekliÄŸinin ise 6,3-7,8 katıdır.BaÅŸ uzunluÄŸu göz

çapının 3,0-4,3 katıdır.Farinks diÅŸleri 2.5-5.2 ÅŸeklindedir.Anal yüzgeçin önünde

pulsuz bir karina bulunur.Renk,dorselde koyu gri,ventralde ise gümüÅŸi beyazdır.

Yanlarda,gözlerin arkasından baÅŸlayıp kavdal yüzgeçin baÅŸlangıcına kadar uza-

nan siyah bir bant bulunur.Coğrafik yayılışı;Dicle ve Fırat Nehri sistemleri.

 Ä°ncelenen örneklere göre özellikleri;D=ΙΙΙ-ΙV 9,A=ΙΙΙ 5,L.lat=74-85’tir.

 4.1.3.Capoeta capoeta umbla(Heckel,1843)

 Sinonimleri:Varicorhinus umbla(Heckel,1843);

 Scaphiodon umbla

 (Heckel,1843)

  Tip yeri:Musul

   Ä°ncelenen örneklere göre özellikleri;D=ΙΙΙ-ΙV 9,A=ΙΙΙ 5,L.lat=74-85’tir.Standart boy

maksimum vücut yüksekliÄŸinin 3,3-4,5,baÅŸ yüksekliÄŸinin 5,5-7,2 baÅŸ uzunluÄŸunun

4,1-4,4 katı kadardır.BaÅŸ uzunluÄŸu göz çapının 6,0-6,4 katıdır.Dudaklar boynuzumsu

bir deri ile örtülü olup,üst dudak iyi geliÅŸmiÅŸtir.Ağız ventral konumlu ve bir çift kısa bıyık taşır.Farinks diÅŸ formülü 2.3.4-4.3.2 ÅŸeklindedir.Yüzgeçlerin serbest kenarı içbü-

keydir.Renk dorsalde koyu gri,yanlarda ve ventralde ise kirli sarıdır.Periton siyahtır.

 CoÄŸrafik yayılışı;Fırat ve Dicle nehir sistemleri.

 4.2.Familia:COBÄ°TÄ°DAE

 4.2.1.Orthrias(Noemacheilus) tigris (Heckel,1843)

 Sinonimi:Nemacheilus(Paracobitis) tigris Kuru,1975

 Tip yeri:Halep

 Ä°ncelenen örneklere göre diagnostik özellikler;D=ΙΙ-ΙΙΙ 8,A=ΙΙ 5 olarak saptanmıştır.

Standart boy maksimum vücut yüksekliÄŸinin 5,1-5,9 baÅŸ uzunluÄŸunun ise 3,6-4,4 katı kadardır.BaÅŸ uzunluÄŸu göz çapının 5,5-8,5 katıdır.Yanal çizgi kavdal yüzgece kadar

uzanır.Kuyruk sapı yüksek ve kavdal yüzgeçin baÅŸlangıcında krista bulunur.Kavdal

yüzgeç çatallı,pektoral,dorsal ve kavdal yüzgeçler koyu lekeli,anal ve pelvik yüzgeçler

ise lekesizdir.Renk sırtta açık gri,12-15 adet koyu leke sırtta baÅŸlayıp karın bölgesine

kadar uzanmaktadır.

 CoÄŸrtafik yayılışı;Fırat,Dicle,Ceyhan ve Asi nehirleri,Güney Suriye,Kura ve Aras ne-

hirleri.

        5.YARARLANILAN KAYNAKLAR

 5.1 Sözlü kaynaklar

 AslantaÅŸ,Musa:(70),Emekli iÅŸçi

 Bozkurt,Ä°brahim:(45),Muhtar

 KarakuÅŸ,Hıdır:(85)Emekli öÄŸretmen

 ÜstündaÄŸ,Abbas:(88),Çiftçi

 5.2 Yazılı kaynaklar

 1-Yardımcı,M,Efsanelerimiz,Ä°nönü Üniv.Yayınları(1989)

 2-Kuru,M.,Dicle-Fırat,Kura-Ara,Van Gölü ve Karadeniz Havzası tatlısularında

 yaÅŸayan Balıkların (Pisces) Sistematik ve ZoocoÄŸrafik Yöndem Ä°ncelenmesi,

 H.Ü.,1975(Doçentlik tezi).

 3-Kuru,M.,DoÄŸu Anadolu Bölgesinin Balık Faunası.Atatürk Üniv.yay.No:348,

 1975.C.6,No:1-3,s:7-22,1981

 4-Ladiges,W.,Susswassefische der Turkei,1.Teil:Cyprinidae.Mitt.Hamburg,Zool,Inst.

 58:105-150,1960.

 5-Geldiay,R.,ve Balık,S.,Türkiye Tatlısu Balıkları.Ege Üniv.Fen Fak.,kitapları ser

 No:97,Ä°zmir,1988

 6-Ekingen,G.,SarıeyyüboÄŸlu,M.,Keban Baraj Gölü Balık Faunası.F.Ü.Vet.Fak.Der.,

 C 6,No:1-3,S:7-22,1981.

 7-Battalgil,F.,Türkiye Tatlısu Balıkları Hakkında.Ä°st.Üniv.Fen Fak.Mec.,seri B7(4):

 287-306,1942

 8-Battalgil,F.,Türkiyede Yeni ve Az Tanınmış Balıklar.Ä°st.Üniv.Fen Fak.mec.seri

 B9:299-305,1944.

 9-Erdemli,A.Ü.,BeyÅŸehir Gölü Balıkları,S.Ü.Fen Fak.Der.Sayı:2,Seri-B,Sayfa:131-

 142,1982

 10-Erdemli,A.Ü.,Hotamış Gölü Balıkları.Ä°nönü Üniv.Fen Bilimleri Der.Cilt:1,Sayı:1,

 (38-56),1987

 11-Erdemli,A.Ü.,Kalkan,E.,Kozluk Çayı Balıklarının Taksonomik Yöndem AraÅŸtırıl-

ması.Fırat Üniv.XΙ.Ulusal Biyoloji Kongresi.Zooloji,77-86,Elazığ,1992.

 12-Kosswig,C.,Türkiye Tatlısu Balıklarının ZoocoÄŸrafyası.Ä°st.Üniv.Fen Fak.

 Hidrobiyol.AraÅŸt.Enst.Yay.Seri A,2(1):1-19,1954.

 13-Pellegrin,J.,Des poissions des eaux douces d’Asie-Mineure.Voy.Zool.Gedau de Kerville,Tome.ΙΙ,Paris,135p,1928.

 14-Erk’akan,F.,Sakarya Havzası Balıklarının(pisces) SistematiÄŸi ve Biyo-Ekolojik

 Ä°liÅŸkileri Üzerine AraÅŸtırmalar.H.Ü.(Doktora tezi),Ankara,Mart,1981.

 15-Çolak,A.,Keban Baraj Gölün’de Bulunan Balık Türleri.A.Ü.Vet.Fak.Der.,Fac.

 Vet.med.,Univ.Ankara.28,(1-4):1981.

 16-Balık,S.,Türkiyenin Akdeniz Bölgesi Ä°çsu Balıkları Üzerinde Sistematik ve Zoo-

 coÄŸrafik AraÅŸtırmalar.DoÄŸa,TU Zooloji Der,C. 12;156-179,1988.

 17-Kalkan,E.,Erdemli,A.Ü.,Tohma Çayı Balıkları Üzerindeki Faunistik Bir Çalışma.

 (Basında)

                                                                               Doç.Dr.Ümit ERDEMLÄ°

                                                        Ä°nönü Üniversitesi,Fen Edebiyat Fakültesi